Árósarsamningurinn og ríkisstjórnin

- grein sem birtist í Morgunblaðinu þann 6. september. Þann sama dag féll ríkisstjórnin frá opinni kæruheimld hér á landi - árangur stjórnarandstöðunnar var því einstakur.

Árósasamningurinn er umhverfissamningur. Í ágúst 2010 áttu 44 ríki aðild að honum. Samningurinn tengir á nokkurn hátt saman umhverfismál og mannréttindi – að sérhver kynslóð eigi rétt á að lifa í umhverfi sem sé fullnægjandi fyrir heilsu og velferð hennar. Settar eru skyldur á ríkin sem standa að samningnum og er þau réttindi sem ríkin eiga að tryggja almenningi þríþætt og mynda þrjár stoðir samningsins.
Fyrsta stoðin mælir fyrir um skyldur ríkja til að tryggja að almenningur hafi aðgang að upplýsingum um umhverfismál. Önnur stoðin skyldar ríkin til að tryggja almenningi rétt til þátttöku í undirbúningi að ákvörðunum sem snerta umhverfið. Þriðja stoðin snýr að skyldu ríkja til að tryggja almenningi réttláta málsmeðferð í málum sem varða umhverfið. Ákvæði samningsins fela í sér lágmarksreglur. Þau eru almenns eðlis og gefa aðildarríkjunum talsvert svigrúm við innleiðingu þeirra. Hafa aðildarríki samningsins farið mislangt við að innleiða einstök ákvæði samninginn sér í lagi því ákvæði er snýr að kæruaðild.

Nú liggur fyrir Alþingi frumvarp sem lýtur að því að virkja almenna málsaðild (actio popularis) í umhverfismálum – sem opnar á heimild einstaklinga og umhverfisverndarsamtaka hvaðan af úr heiminum að kæra ákvarðanir sem snúa að ákveðnum atriðum í umhverfismálum. Fá dæmi eða ekkert eru um að aðildarríki Árósarsamningsins hafi opnað fyrir slíka aðild allra að stjórnsýslukærum vegna fullgildingar samningsins og hefur ekkert Norðurlandanna farið þá leið. Fulltrúar umhverfisráðuneytisins gátu ekki bent á neitt ríki sem gengi jafn langt og lagt er til í frumvarpi þessu. Vara ég eindregið við þessari leið sem ríkisstjórnin er að fara. Auðvelt er að sjá í hendi sér erlenda aðila gera kæruáhlaup á veikburða íslenska stjórnsýslu til þess eins að tefja uppbyggingu og framkvæmdir á Íslandi.

Hví leggur ríkisstjórnin ofuráherslu að opna kæruaðild í íslenskum umhverfisrétti fyrir heimsbyggðinni allri – er ekki um heiftarlegt inngrip í innanlands hagsmuni hjá fullvalda þjóð? Hví á Ísland eitt þjóða að opna á þetta ákvæði? Oft á tíðum hef ég á tilfinningunni að ríkisstjórnin horfi ekki til afleiðinga þeirrar lagasetningar sem hún stendur fyrir. Var þetta nú nauðsynlegt í uppbyggingu landsins að hleypa erlendum aðilum að kærunefnd umhverfis- og auðlindamála og á seinni stigum dómsólum landsins án þess að vera aðilar máls. Líklega heitir þetta á kratísku að vera umburðar- og frjálslindur fyrir öðrum þjóðum í stað þess að standa vörð um hagsmuni eigin þjóðar.